Αυτό που συνειρμικά έρχεται στο μυαλό των περισσοτέρων στο άκουσμα του ονόματος του Γιάννη Τσαρούχη είναι ναύτες και νεοκλασικά, ζεϊμπέκικος χορός και καφενεία στην Ομόνοια, λαϊκότροπη ελληνικότητα και ίσως, για τους περισσότερο “μυημένους”, ζωγραφική που, επικαλούμενη τις αποδεκτές εθνικές μας αναφορές στο θέατρο σκιών, στο βυζάντιο και στην αρχαιότητα, πετυχαίνει να συμβαδίσει με τα αιτήματα της σύγχρονής της ευρωπαϊκής εικαστικής παραγωγής. Όλα τα παραπάνω βεβαίως απονευρωμένα από οποιαδήποτε οδυνηρή κοινωνικά και ηθικά αναφορά. Ιδωμένα απλώς ως άλλη μια βιαστική επιβεβαίωση του εθνικού μας κύρους, σύμπτωμα μάλλον της γενικότερης διάθεσης υπερβολής (συμπλεγματικής σχεδόν) που χαρακτηρίζει τον προσδιορισμό της θέσης της Ελλάδας και των εκπροσώπων της στο χάρτη της ευρωπαϊκής τέχνης. Διάθεση που λειτούργησε γενικότερα, και εξακολουθεί μέχρι σήμερα να λειτουργεί, ως τροχοπέδη για την ανάπτυξη ενός ουσιαστικού, κριτικού λόγου για το έργο των ελλήνων δημιουργών.

Οι ποιητές, που ο ίδιος εμπιστεύθηκε περισσότερο από τους ιστορικούς της τέχνης, πετυχαίνουν να προσεγγίσουν με βλέμμα διεισδυτικότερο τη δουλειά του και αναδεικνύουν με μεγαλύτερη τόλμη τα ουσιώδη της χαρακτηριστικά. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος σε τεύχος του περιοδικού Ζυγός στις αρχές τις δεκαετίας του 60 ήδη, αναφερόμενος στο έργο του, κάνει λόγο για θρίαμβο της αισθησιακής ζωγραφικής, για την κατάκτηση της αλήθειας μέσα από μια βαθειά υποκειμενική, καλλιτεχνική διαδικασία, ισοδύναμη «με τέλεσιν μυστηρίων». Περιγράφει, με άλλα λόγια, την δυνατότητα του ρεαλισμού να πραγματώνει το μεταφυσικό. Ακόμη όμως και αυτός ο συγγραφέας του Μεγάλου Ανατολικού, διστάζει να θίξει το θέμα-ταμπού της ομοφυλοφιλίας του καλλιτέχνη, θέμα για το οποίο ο ίδιος ο Τσαρούχης δεν συζήτησε ποτέ δημόσια, από τη στιγμή που είχε συνείδηση του κοινωνικού ελέγχου και γνώριζε πως δεν θα μπορούσε ποτέ να τοποθετηθεί επ’αυτού με την ίδια ειλικρίνεια, αξιοπρέπεια και γενναιότητα, που συνολικά διέκρινε τις εκδηλώσεις του βίου του. Προσωπικές επιλογές για τις οποίες δε μιλά, ωστόσο στο εικαστικό του έργο αποτυπώνονται απερίφραστα και του κοστίζουν άλλοτε άμεσες, άλλοτε έμμεσες λογοκριτικές παρεμβάσεις. Ο αρρενωπός αισθησιασμός ειδικά, το γυμνό ανδρικό σώμα σε κοινή θέα, με σαφείς ομοφυλοφιλικούς ερωτικούς υπαινιγμούς δεν ήταν εύκολη υπόθεση, ίσως ακόμη να μην είναι.

Στο πλαίσιο των κοινωνικών συμβάσεων υπάρχουν εκείνα που θυμόμαστε, όσα επιλέγουμε να ξεχνάμε και μια κατηγορία οδυνηρών πραγματικοτήτων που αποφεύγουμε ακόμη και να ονοματίσουμε, χωρίς αυτό ωστόσο να σημαίνει ότι αγνοούμε την ύπαρξή τους.

Είναι δυνατόν η απόπειρα ενός καλλιτέχνη να δώσει απάντηση στα πιο μύχια, βασανιστικά, προσωπικά του ερωτήματα να συναντά και να υποδεικνύει γενικευτικές “λύσεις” και διεξόδους στις αγωνίες όλων μας; Μπορεί να αναδειχθεί το συλλογικό μέσα από την έμφαση στην πιο βαθειά και ερμητική υποκειμενικότητα, σ’ έναν αγώνα για την επίτευξη της προσωπικής ισορροπίας;

Η προβληματική του καταλόγου (εμπεριέχει ένα πολύ καλά τεκμηριωμένο κείμενο του Ευγένιου Ματθιόπουλου, Αναπληρωτή Καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης) και της έκθεσης του Γιάννη Τσαρούχη προτείνει καταφατικές απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα. Η βασικότερή της όμως συνεισφορά έγκειται στη δυνατότητα που δίνει στον επισκέπτη να σχηματίσει καινούργια ερωτήματα, να επαναπραγματευθεί τις βεβαιότητες με τις οποίες προσεγγίζει πρόσωπα, καταστάσεις και έννοιες-κλειδιά της νεότερης ελληνικής ιστορίας, να διαλύσει το μύθο, που, με τα λόγια του Άγγελου Δεληβορριά, “σκοτίζοντας την καθαρότητα κάθε εικόνας, σκοτίζει και τη νοητική επάρκεια, τη διεισδυτικότητα μάλλον της όρασης του παρατηρητή”.

Και όλα αυτά, προσφέροντάς μας την ευκαιρία να απολαύσουμε συγκεντρωμένα δείγματα μιας υπέροχης, ρωμαλέας και εύθραυστης ταυτοχρόνως, ζωγραφικής.

Η Αννυ Μάλαμα είναι επιμελήτρια στην Εθνική Πινακοθήκη