Μέσα στις μέρες του καλοκαιριού, οι αρχαιολόγοι του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου βρέθηκαν μπροστά σε μια απρόσμενη ανακάλυψη στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού: Ένα πηγάδι υδρομαντείας, το μοναδικό μαντείο του Απόλλωνος στην Αθήνα. «Τα χώματα εδώ είναι γόνιμα, γεννάνε ακόμα», λέει χαμογελώντας ο υπεύθυνος του χώρου αρχαιολόγος Λεωνίδας Μπουρνιάς καθώς μας υποδέχεται στον αρχαιολογικό χώρο. Όχι, δεν μας παρουσίασε τα νέα αρχαιολογικά ευρήματα, αλλά μια εγκατάσταση σύγχρονης τέχνης που χαράσσει μια νέα διαδρομή μέσα στον χώρο.
Πρόκειται για τη «Μεταβίβαση» που δημιούργησε η Μαρία Λοϊζίδου με επιμελήτρια τη Συραγώ Τσιάρα (διευθύντρια του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης), κατόπιν ανάθεσης του ΝΕΟΝ. Μετά την Αρχαία Αγορά το φθινόπωρο του 2014, τώρα το «Έργο στην Πόλη» του ΝΕΟΝ ενεργοποιεί έναν ακόμα δημόσιο χώρο, έναν ακόμα αρχαιολογικό χώρο μοναδικής σημασίας, από τις 9 Σεπτεμβρίου ως τις 31 Οκτωβρίου. Ενεργοποιεί ουσιαστικά τη μνήμη, ανοίγει χαραμάδες για να δούμε πέρα από το προφανές, να δούμε αυτό που περιμένει να αποκαλυφθεί -όπως οι αρχαιότητες που περιμένουν να έρθουν στο φως στα σωθικά του αρχαίου νεκροταφείου στον Κεραμεικό. Και ταυτόχρονα «δημιουργεί τις συνθήκες για να γίνει περισσότερο επισκέψιμος ο αρχαιολογικός χώρος», όπως λέει με προσδοκία ο κ. Μπουρνιάς.
Η γλυπτική εγκατάσταση της Λοϊζίδου χαράσσει μια ιδιαίτερη διαδρομή έξι σημείων από το Μουσείο του Κεραμεικού μέχρι τον αρχαιολογικό χώρο, με ορόσημα έργα διάφανα, έργα-υφαντά. Αναπνέεις αργά κάτω από το πλεκτό-μνημόσυνο, το υφαντό με κεντημένα σύγχρονα ονόματα, αλλά και ονόματα που εντοπίστηκαν γραμμένα στους τάφους του αρχαίου νεκροταφείου. Παρακολουθείς έναν εργάτη να ξηλώνει το υφαντό μιας γυναίκας τη στιγμή ακριβώς που αυτή του δίνει σώμα. Εκλιπαρείς τον μικροσκοπικό «Πονοσυλλέκτη» να πάρει και τον δικό σου πόνο στην πλάτη του. Και ναι, είναι ο θάνατος το κυρίαρχο μοτίβο, η αρχή και το τέλος αυτής της εγκατάστασης. Ο θάνατος, όμως, όπως διαθλάται για να αποδώσει κάθε πτυχή τέλους ή αποχωρισμού. Μεταβίβαση ψυχής, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
«Τα έργα δεν ανταγωνίζονται τον χώρο, ούτε μιμούνται. Δεν με ενδιαφέρει η αναπαράσταση αλλά η παράσταση» λέει η Μαρία Λοϊζίδου. Θέλει η γλυπτική της εγκατάσταση να συνδιαλλαγεί με τον χώρο. «Ο επισκέπτης εδώ είναι ανυποψίαστος, δεν μοιάζει με αυτόν του μουσείου ή της γκαλερί. Δεν δικαιούσαι να αναστατώσεις αυτόν τον επισκέπτη. Πρέπει να βγάλεις την ένταση, τη δυναμική του έργου χωρίς να ενοχλήσεις». Έτσι, δημιούργησε έργα σχεδόν διάφανα, έργα φτιαγμένα από νήμα ανοξείδωτου χάλυβα, που συνδέονται με την περίφημη «δεξίωση», τη χειραψία με την οποία ο νεκρός αποχαιρετά τον ζωντανό, τη στιγμή δηλαδή της μεταβίβασης, όπως απεικονίζεται σε πολλές επιτύμβιες στήλες στον Κεραμεικό.
«Η Μεταβίβαση της Λοϊζίδου ανακαλεί μια από τις θεμελιώδεις λειτουργίες της τέχνης που δεν είναι άλλη από τον αναστοχασμό και την επεξεργασία παρελθόντων βιωμάτων, συναισθημάτων και εμπειριών που σχετίζονται με την ατομική και συλλογική ιστορία», επισημαίνει η κυρία Τσιάρα.
Η διαδρομή της Μεταβίβασης
H εγκατάσταση ξεκινά μέσα από το μουσείο, σαν πρόλογος, με τρεις αναρτημένες επιφάνειες μέσα στο μουσείο (οι δύο στο αίθριο). Πρόκειται για επιφάνειες κατασκευασμένες από ανοξείδωτο χάλυβα, φύλλα μετάλλου, μεταξωτά νήματα και μεταλλικό ύφασμα, που κρέμονται μπροστά από παράθυρα. Το πρώτο έργο, αντανακλά μια παλαιότερη δουλειά της Μαρίας Λοϊζίδου που έδειχνε τρεις γυναίκες να μεταφέρουν ένα ρούχο. Εικόνα που παραπέμπει και στις εργαστίνες (τις παρθένες ή παντρεμένες γυναίκες της Αθήνας που ύφαιναν το ιερό πέπλο για τη θεά Αθηνά) οι οποίες ενέπνευσαν τη Συραγώ Τσιάρα όταν κλήθηκε για πρώτη φορά από τον ΝΕΟΝ να σχεδιάσει τη νέα έκθεση του προγράμματος «Έργο στην Πόλη».
Βγαίνοντας από το μουσείο, λίγα μέτρα παρακάτω, βλέπεις να κρέμεται από τα πεύκα ένα ανοξείδωτο γλυπτό. Η πλέξη γίνεται τρισδιάστατη, παίρνει διάσταση αγγείου, παραπέμποντας και πάλι στα εκθέματα. Δίπλα, ένα χαλί ψηλά στα δέντρα, κεντημένο με κόκκινα και χρυσά γράμματα μνημονεύει νεκρούς. Στέκεσαι βουβός κάτω από ένα αιωρούμενο μνημόσυνο διάστασης 240X480 εκατοστών και ίσως μέσα σου μνημονεύεις, προσθέτεις και τα δικά σου ονόματα, τους δικούς σου νεκρούς.
Ακολουθεί μια performance κάτω από τις αγριοσυκιές: Μια γυναίκα πλέκει με ανοξείδωτο χάλυβα και χρυσή κλωστή, όσο απέναντί της ένας άντρας ξηλώνει το υφαντό. Το υλικό που μαζεύει αυτός το δίνει και πάλι στη γυναίκα για να συνεχίσει να υφαίνει και να μείνει ζωντανή η υπάρχουσα πλεκτή επιφάνεια. Ένα σχόλιο στις πράξεις χωρίς αρχή και χωρίς τέλος, στον εγκλωβισμό.
Φεύγοντας από τις αγριοσυκιές, υπνωτισμένος από την μηχανιστική κίνηση των δύο συνεργατών της καλλιτέχνιδος, περπατάς στη χωμάτινη διαδρομή, ανάμεσα σε διάσπαρτες αρχαιότητες και πολλές χελώνες που μπορούν να σε κάνουν να τραβήξεις βιαστικά το πόδι σου, και φτάνεις στον τρίτο τύμβο του νεκροταφείου, αυτόν που δημιούργησε η Μαρία Λοϊζίδου. Από μακριά, πλησιάζοντας, κάτω από το φως του ήλιου η μεταλλική διάφανη επιφάνεια μοιάζει με οφθαλμαπάτη. Φτάνοντας όμως αντικρίζεις αυτόν τον νέο τύμβο που προστατεύει και τιμά αυτό που υπάρχει θαμμένο από κάτω.
Περνώντας από όλες αυτές τις μεγάλες επιφάνειες με ανοξείδωτο χάλυβα και μεταλλικό ύφασμα, καταλήγεις στο τελευταίο σημείο της έκθεσης. Ένα έργο, που μπορεί και να μην αντιληφθείς, τόσο μικρό που είναι, χαμηλά ακουμπισμένο στο χώμα. Ένα μικρό ζώο, σαν κόκορας με φορτίο στην πλάτη. Είναι ο Πονοσυλλέκτης, που βγαίνει στις γειτονιές του Κεραμεικού και συλλέγει τον πόνο τον ανθρώπων. Ο μπρούτζινος Πονοσυλλέκτης κοιτάζει προς τα πίσω καθώς μαζεύει τον πόνο από το παρελθόν. Είναι ο επίλογος του έργου που μας έβαλε να περπατήσουμε στα μονοπάτια της αρχαίας μνήμης, της απώλειας, της μεταβίβασης… Σε μια εποχή μεταβάσεων και κραδασμών που αλλάζουν το τοπίο τόσο στην κοινωνία όσο και κυρίως στην ψυχή μας, δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο ευπροσήγορος και αισιόδοξος. Κάποιος να μας πάρει τον πόνο.
ΕΡΓΟ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ | Μαρία Λοϊζίδου | Μεταβίβαση
Διάρκεια | 9 Σεπτεμβρίου – 31 Οκτωβρίου 2015
Αρχαιολογικός χώρος και Μουσείο Κεραμεικού
Επιμέλεια | Συραγώ Τσιάρα, Διευθύντρια του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης, Θεσσαλονίκη
Ωράριο λειτουργίας | Καθημερινά 08:00 -20:00
